Kyrie Eleison

Preike ved Oddbjørn Leirvik i Oslo Kristelige Studentforbund, 23.01.2015

Preiketekst: Lukas 18, 35-43

Så er det altså her det kjem ifrå, sjølve ur-ropet i kristendommen: kyrie eleison. Herre Jesus, ha barmhjertighet med meg! Iesou, eleison me. Eller på nynorsk: Herre Jesus, miskunne deg over meg!

I evangelia er det to som ropar til Jesus på denne måten: den blinde mannen i Jeriko, og ei kanaaneisk kvinne som vi høyrer om i Matteusevangeliet og som hadde ei dotter som var plaga av ei vond ånd. Den blinde ropar på Jesus; den kanaaneiske kvinna kallar han herre, kyrie. Begge er dei i ein utsett livssituasjon. Vi anar at dei ropar frå sjølve djupet av den menneskelege eksistensen. Og begge får dei attesten at trua deira har frelst dei.

Kyrie eleison har heilt frå dei første tider hatt ein sentral plass i kyrkja sitt gudstenesteliv. Liksom gloria har bøna samla oss på tvers av språkgrensene. I ortodoks kristendom blir kyrie-ropet kalla Jesusbøna og har frå gammalt av fungert som eit meditativt mantra. I kortform: Kyrie eleison. Eller i takt med åndedrettet: Herre Jesus Kristus, miskunne deg over meg.

Så er vel dette ei veldig kristent rop, då? Eg er ikkje så sikker på det. For vi skal ikkje leite lenge i andre religiøse tradisjonar før vi finn noko som liknar. I islam finn vi mantraet bismillah ar-rahman ar-rahim – i namnet til Gud, den barmhjertige og nåderike. Mantraet står som overskrift over alle kapitla i Koranen og er ein heilt sentral del av muslimsk bønneliv. Og som kyrie i evangelieforteljingane kan også den islamske bønneformelen få klangbotn av djupaste nød. Hos 1200-talsmystikaren Jalal al-Din Rumi finn vi ei forteljing om “Mannen som såg seg tilbake på veg til helvete». Her møter vi ein kar som tilsynelatande nådelaust blir ført fram mot helvetet av dødsenglane. Framfor seg ser den stakkars mannen ein svart rull der hans mange og grove synder står oppskrivne. Ikkje veit eg kva han hadde gjort, men han erkjenner at sanninga om livet hans er endå verre enn det som står skrive. Men i staden for å fortvile så minnest han dei orda han så mange gongar har høyrt bli resitert: bismillah ar-rahman ar-rahim, i namnet til Gud, den miskunnsame og nåderike. Eg ser for meg at han ikkje vågar å rope, men berre kviskrar til Gud: “Eg vender meg endå ein gong til den reine nåden, utan å tenke på mine gjerningar.” Og Gud seier til dødsenglane: “Før han tilbake, for hans indre auge miste aldri håpet til Meg … Eg vil berge han og stryke ut alle hans misgjerningar.”

Det er jo nesten som røvaren på korset i evangelia, som blir frelst i bokstaveleg talt siste augneblink, og heilt utan å gjere seg fortent til det. Også i buddhismen, nærare bestemt i den japanske retninga som blir kalla Det reine land, finn vi (som min kollega Notto Thelle har lært meg) spor av den same radikale nådetanken. For å nå Det reine lands paradis der Amitabha Buddha rår, er det nok å seie fram den enkle bøna «Eg set min lit til Amitabha Buddha». I motsetnad til den strengare zen-buddhismen, der du gjennom hard åndeleg disiplin må gjere deg fortent til forløysinga, er ei enkel tillitserklæring nok for å nå fram til Det reine land.

Men her må vi ta ei lita tenkjepause. For kva er det vi no har gjort med bønneropet til den blinde mannen ved Jeriko? Både hans og den kanaaneiske kvinna si nød var jo høgst fysisk, og knytt til sosial marginalisering. Mens i den kristne Jesusbøna og i tekstane om den reine nåden frå islamsk og buddhistisk tradisjon, er nøda åndeleggjort. Den har blitt til eit eksistensielt spørsmål om tilveret sin djupaste grunn: Finst det ei guddommeleg godheit som held liva våre oppe, ei godheit som vi ikkje treng å gjere oss fortent til men kan ha ein barnleg tillit til?

Då eg gjekk i Forbundet poå 1970-talet, var åndeleggjering av Jesusforteljingane omtrent det verste vi visste. Men kva skal vi gjere, då? Problemet med dei veldig fysiske underforteljingane i evangelia er jo at vi ikkje heilt greier å ta dei i bokstaveleg meining. Handlar det verkeleg om blinde som får synet igjen, spedalske som blir reine, og døde som blir vekt opp – sånn heilt konkret? Det er unekteleg fristande å åndeleggjere litt. Koranen taler nettopp om at Jesus gjorde blinde sjåande, spedalske reine, og døde levande igjen. Men dei islamske mystikarane tar det i åndeleg meining. Å få synet igjen, er å få augo opp for den guddommelege nåden. Å bli vekt opp frå dei døde, seier Rumi, er som å bli vekt til live av eit kyss som gjer heile deg levande – med kropp ogsinn.

Kanskje treng det då heller ikkje å vere ein motsetnad mellom det fysiske, det sosiale og det åndelege. Då eg var aktiv i Forbundet, var den svenske teologen Gustav Wingren ein av heltane våre. Når han skreiv om frelsa, var han opptatt av få fram korleis gudstrua korresponderer med høgst ulike former for nød – fysisk, sosialt og åndeleg. Det sentrale poenget hans var at frelsa er like mangfaldig som nøda. Når nøda er sjukdom, er frelsa helbreding(berre at vi har litt vanskeleg for å tru på dei mirakuløse variantane). Når nøda er einsemd og utanforskap, då er frelsa fellesskap. Når nøda er tvang og undertrykking, er frelsa fridom. Når nøda er skuld, ja då er frelsa tilgiving – både for oss og for mannen som såg seg tilbake på vegen til helvetet. Og når alle mulegheitene i dette livet er brukt opp, kan vi håpe å få erfare frelsa som ein kjærleik som er sterkare enn døden.

Alt dette er dimensjonar ved det vi kallar frelse, frelsestankar som vi finn både i kristendommen og i andre religiøse tradisjonar. Dei ulike religiøse tradisjonane legg vekta på ulike former for nød, og kan derfor også føreskrive ulike frelsesvegar. Men fordi den mangfaldige nøda er universell, kan vi også kjenne igjen frelsestankane på tvers av trusgrensene. Samtidig er det Jesus som for meg er det sterkaste biletet på frelsa – i alle desse dimensjonane. Som vi har høyrt i evangelieteksten, spør han: Kva kan eg gjere for deg? Og det er jo heilt openbert at han treng oss om han skal få svart særleg mange …

Kva er då dagens evangelium? Evangeliet er at det finst nokon som spør: Kva kan eg gjere for deg? Og at det er nokon som svarer når vi bed i djup nød.

Ropet deler vi med den blinde mannen, den kanaaneiske kvinna, og slektningar i andre religionar. Trua, den frelsande trua, er at livet kan opne seg på heilt uventa måtar når vi ikkje resignerer men ropar eller kviskrar kyrie eleison.

Kontakt

Oslo og nasjonalt:

KD@kirkeligdialogsenter.no
Tlf: 41 55 50 63

Bergen:

Marianne@kirkeligdialogsenter.no
Tlf: 95 80 69 20

Stavanger:

KDS@kirkeligdialogsenter.no
Tlf: 90 75 25 99

Bottom